Diyarbakır’da okuma yazma bilmeyen nüfusun çoğunluğu kadınlardan oluştu!

Ömer Türk

YÜKSEKÖĞRETİM MEZUN ORANI 25-34 YAŞ GRUBUNDAKİ NÜFUSTA %45,6 OLDU
25-34 yaş grubu nüfusta yükseköğretim mezun oranı 2008 yılında %13,5 iken, 2025 yılında bu oran %45,6 oldu. 2008-2025 yılları arasında 25-34 yaş grubundaki nüfusta yer alan kadınlarda yükseköğretim mezun oranı %12,5’ten %50,3’e, erkeklerde ise %14,6’dan %41,0’a yükseldi.
YÜKSEKÖĞRETİM MEZUN ORANININ ARTARAK OECD ORTALAMASINA YAKLAŞTIĞI GÖRÜLDÜ
OECD ülkelerine ait en güncel veri yılı olan 2024 yılına göre, 25-34 yaş arası nüfusta yükseköğretim mezunlarının oranı incelendiğinde OECD ortalaması %48,7 iken, Türkiye ortalaması %44,9 oldu. OECD ülkeleri arasında yükseköğretim mezunu oranının en yüksek olduğu ülke %70,6 ile Güney Kore, en düşük olduğu ülke %29,1 ile Meksika oldu.

YÜKSEKÖĞRETİM MEZUNLARININ ORANI 25 YAŞ VE ÜZERİ NÜFUSTA %26,1 OLDU
25 yaş ve üzerindeki ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora mezunlarının söz konusu yaş içindeki oranı 2008 yılında %9,8 iken, 2025 yılında bu oran %26,1 oldu. İlgili yaş grubu için ortaöğretim ve üzeri eğitim seviyelerinden mezun olanların oranı 2008 yılında %26,5 iken, 2025 yılında bu oran %50,5 olarak gerçekleşti.
YÜKSEKÖĞRETİM MEZUNLARI GENÇ YAŞ GRUPLARINDA YOĞUNLAŞTI
25 yaş ve üzeri yükseköğretim mezunlarının genç yaş gruplarında yoğunlaştığı, ileri yaşlara doğru oranların daha düşük düzeylerde gerçekleştiği görülmektedir. Yükseköğretim mezunlarının yaş gruplarına göre dağılım piramidi, 2008 yılında erkekler lehine iken, 2025 yılına gelindiğinde genç yaş gruplarında kadınlar lehine bir görünüm kazanmıştır.
ORTALAMA EĞİTİM SÜRESİ 2025 YILINDA 9,6 YIL OLDU
25 yaş ve üzeri nüfusun ortalama eğitim süresi 2025 yılında 9,6 yıl oldu. 2025 yılında kadınların ortalama eğitim süresi 8,9 yıl iken, erkeklerin ortalama eğitim süresi 10,3 yıl oldu.
ORTALAMA EĞİTİM SÜRESİNİN EN YÜKSEK OLDUĞU İL ANKARA OLDU
25 yaş ve üzeri nüfusun ortalama eğitim süresinin 2025 yılında en yüksek olduğu il 10,9 yıl ile Ankara olurken, bu ili sırasıyla İstanbul, Eskişehir, Kocaeli ve Yalova takip etti. Ortalama eğitim süresinin en düşük olduğu il ise 7,6 yıl ile Ağrı olurken, bu ili sırasıyla Şanlıurfa, Muş, Kastamonu ve Van izledi.

ORTALAMA EĞİTİM SÜRESİNİN EN YÜKSEK ARTIŞ GÖSTERDİĞİ İL %48,5 İLE ŞIRNAK OLDU
25 yaş ve üzeri nüfusun aldığı ortalama eğitim süresinin 2016 ile 2025 yılları arasındaki son on yıllık değişime göre en yüksek artış gösterdiği ilk beş il %48,5 ile Şırnak, %40,4 ile Hakkari, %35,7 ile Muş, %35,5 ile Şanlıurfa ve % 33,1 ile Van oldu. En düşük artış gösteren ilk beş il ise %13,2 ile Ankara, %14,5 ile Eskişehir, %14,6 ile Tekirdağ, %14,8 ile İzmir ve %15,1 ile İstanbul olarak hesaplandı.
OKUMA YAZMA BİLEN ORANI %97,9 OLDU
2008 yılında 6 yaş ve üzeri nüfusta okuma yazma bilenlerin oranı %91,8 iken, 2025 yılında bu oran %97,9 olarak hesaplandı. 2008-2025 yılları arasında kadınlarda okuma yazma bilen oranı %86,9’dan %96,4’e, erkeklerde ise bu oran %96,7’den %99,3’e yükseldi.
ANNESİ YÜKSEKÖĞRETİM MEZUNU OLAN FERTLERİN % 84,2’Sİ YÜKSEKÖĞRETİMİ TAMAMLADI
25 yaş ve üzeri nüfusta, annesi yükseköğretim mezunu olan fertlerin %84,2’sinin yükseköğretim, %13,1’inin ortaöğretim ve %2,7’sinin ortaöğretim altı eğitim düzeyini tamamladığı tespit edildi. İlgili nüfusta, babası yükseköğretim mezunu olan fertlerin %80,4’ünün yükseköğretim, %16,2’sinin ortaöğretim ve %3,5’inin ortaöğretim altı eğitim düzeyini tamamladığı belirlendi.
Söz konusu nüfusta, annesi ortaöğretim mezunu olan fertlerin %64,3’ünün, babası ortaöğretim mezunu olan fertlerin %56,0’ının yükseköğretim mezunu olduğu belirlendi. Annesi ortaöğretim altı eğitim düzeyini tamamlayan fertlerin %29,4’ünün, babası ortaöğretim altı eğitim düzeyini tamamlayan fertlerin %28,2’sinin yükseköğretim mezunu olduğu görüldü.

DİYARBAKIR VERİLERİ
1. Genel Toplam (6+ Yaş Nüfus)
Diyarbakır’ın genel nüfusunun cinsiyet kırılımı ve toplam durumunu ise şöyle;
2024 Yılı: Toplam: 1.624.377 | Erkek: 819.433| Kadın: 804.944
2025 Yılı Toplam: 1.650.073| Erkek: 832.466| Kadın: 817.607
2. Okuma Yazma Bilmeyen
Herhangi bir okul eğitimi almamış ve okuma yazması olmayan nüfustur.
2024 Yılı: Toplam: 77.946| Erkek: 11.621| Kadın: 66.325
2025 Yılı Toplam: 76.415| Erkek: 11.368| Kadın: 65.047
3. Okuma Yazma Bilen Fakat Bir Okul Bitirmeyen
Okuma yazması olan ancak bir resmi eğitim kurumundan mezuniyet diploması bulunmayan nüfustur.
2024 Yılı Toplam: 261.481| Erkek: 107.715| Kadın: 153.766
2025 Yılı Toplam: 257.196| Erkek: 105.566| Kadın: 151.630
4. İlkokul Mezunu
5 yıllık veya eski sistem ilkokullardan mezun olan bireyleri ifade eder.
2024 Yılı Toplam: 290.767| Erkek: 139.893| Kadın: 150.874
2025 Yılı Toplam: 295.362| Erkek: 141.904| Kadın: 153.458
5. İlköğretim Mezunu
8 yıllık kesintisiz ilköğretim sisteminden mezun olan nüfustur.
2024 Yılı Toplam: 84.668| Erkek: 52.499| Kadın: 32.169
2025 Yılı Toplam: 84.209| Erkek: 52.150| Kadın: 32.059
6. Ortaokul ve Dengi Meslek Okulu Mezunu
Eski 3 yıllık ortaokul veya bunlara denk mesleki ortaöğretim kurumlarından mezun olan nüfustur.
2024 Yılı Toplam: 363.847| Erkek: 195.831| Kadın: 168.016
2025 Yılı Toplam: 368.994| Erkek: 198.576| Kadın: 170.418
7. Lise ve Dengi Meslek Okulu Mezunu
Genel liseler veya mesleki/teknik liselerden mezun olan bireyleri kapsar.
2024 Yılı Toplam: 327.982| Erkek: 193.045| Kadın: 134.937
2025 Yılı Toplam: 342.370| Erkek: 201.537| Kadın: 140.833
8. Yüksekokul veya Fakülte Mezunu
2 yıllık ön lisans veya 4 yıllık lisans eğitimi veren yükseköğretim kurumlarından mezun olan nüfustur.
2024 Yılı Toplam: 189.070| Erkek: 101.224| Kadın: 87.846
2025 Yılı Toplam: 195.443| Erkek: 102.951| Kadın: 92.492
9. Yüksek Lisans Mezunu
Tezli/tezsiz yüksek lisans derecesine sahip olan veya 5-6 yıllık uzun süreli fakültelerden (Tıp, Diş Hekimliği vb.) mezun olanları içerir.
2024 Yılı: Toplam: 23.763| Erkek: 14.911| Kadın: 8.852
2025 Yılı Toplam: 24.827| Erkek: 15.507| Kadın: 9.320
10. Doktora Mezunu
Doktora (PhD) veya tıpta uzmanlık ünvanını almış en üst akademik kademedeki nüfustur.
2024 Yılı Toplam: 2.507| Erkek: 1.745| Kadın: 762
2025 Yılı Toplam: 2.801| Erkek: 1.896| Kadın: 905
11. Bilinmeyen
Eğitim düzeyi beyan edilmeyen veya kayıt dışı kalan nüfus durumunu ifade eder.
2024 Yılı Toplam: 2.346| Erkek: 949| Kadın: 1.397
2025 Yılı Toplam: 2.456| Erkek: 1.011| Kadın: 1.445
Diyarbakır’a ait 2024 ve 2025 yılı eğitim verileri karşılaştırıldığında, kent genelinde eğitim seviyesinin yukarı doğru ivmelendiği, yapısal değişimlerin ve çözülmesi gereken kronik sorunların bir arada yer aldığı net bir tablo ortaya çıkmaktadır.
Bu verilerden çıkarılabilecek temel sonuçlar ve analizler şunlardır:
1. Eğitim Düzeyinde Yukarı Doğru İvmelenme (Pozitif Trend)
Kentteki genel nüfus artışının (%1,58) üzerinde bir hızla, üst eğitim kademelerinden mezun olanların sayısı artmaktadır.
Lise ve Dengi Okul Patlaması: En dikkat çekici niceliksel artış lise mezunlarında yaşanmıştır. Lise mezunu sayısı bir yılda **%4,39 (yaklaşık 14.400 kişi)** artarak en çok büyüyen kategorilerden biri olmuştur.
Yükseköğretim ve Akademik İlerleme: Üniversite/fakülte mezunu sayısı %3,37 artışla 195 binin üzerine çıkmıştır. Daha da önemlisi, yüksek lisans mezunları %4,48, doktora mezunları ise %11,73 gibi yüksek bir oranla artış göstermiştir. Bu durum, kentteki akademik ve nitelikli iş gücü potansiyelinin hızla büyüdüğünü gösterir.
2. Okuma Yazma Bilmeyenlerin Sayısında Düşüş
Okuma yazma bilmeyen nüfus bir yılda %1,96 (1.531 kişi) azalmıştır.
Benzer şekilde, “Okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen” nüfusta da 4.285 kişilik bir azalma mevcuttur. Bu düşüşler, bu gruptaki kişilerin yetişkin eğitimi veya dışarıdan bitirme programlarıyla eğitim sistemine dahil olduğunu ya da yeni neslin okul dışı kalma oranının düştüğünü ortaya koymaktadır.
3. En Çarpıcı ve Kritik Sorun: Cinsiyet Eşitsizliği
Verilerin en net ve yapısal müdahale gerektiren sonucu, okuma yazma bilmeyen nüfustaki derin cinsiyet uçurumudur.
2025 yılı verilerine göre Diyarbakır’da okuma yazma bilmeyen 76.415 kişinin 65.047’si kadınlardan oluşmaktadır.
Bir başka deyişle, kentte okuma yazma bilmeyen her 100 kişiden yaklaşık 85’i (%85,12) kadındır.
Buna karşın, yüksek lisans ve doktora gibi üst akademik seviyelerde de erkek mezun sayısının kadın mezun sayısına oranı (örneğin doktorada 1.896 erkeğe karşı 905 kadın) farkın üst kademelerde de (azalarak da olsa) devam ettiğini göstermektedir.
Genel değerlendirmeye gelecek olursak Diyarbakır’da eğitim tablosu genel olarak kabuk değiştirmekte, eğitimli nüfus oranı hızla artmaktadır. Ancak kadınların eğitime erişimi ve okuryazarlık seferberliği hususunda kentteki yerel politikaların ve toplumsal projelerin ağırlığını koruması gerektiği bu verilerle tescillenmektedir.
ORTALAMA EĞİTİM SÜRESİ
Tüm cinsiyetler dahil edildiğinde Diyarbakır genelindeki ortalama eğitim süresi.
2024 Yılı: 8,49 yıl
2025 Yılı: 8,61 yıl
2. Erkeklerde Ortalama Eğitim Süresi
2024 Yılı: 9,74 yıl
2025 Yılı: 9,82 yıl
3. Kadınlarda Ortalama Eğitim Süresi
2024 Yılı: 7,24 yıl
2025 Yılı: 7,40 yıl
4. Cinsiyet Oranı (Eğitimde Cinsiyet Eşitliği Endeksi)
Kadınların ortalama eğitim süresinin erkeklerin ortalama eğitim süresine oranını ifade eder (1.00 mutlak eşitliği gösterir, değer düştükçe kadınlar aleyhine eşitsizlik artar).
2024 Yılı: 0,743
2025 Yılı: 0,754
VERİLERDEN ÇIKAN TEMEL SONUÇLAR
Genel Artış: Diyarbakır’ın ortalama eğitim süresi bir yılda yaklaşık 0,12 yıl artarak 8,61 yıla yükselmiştir. Eğitim kalma süresinde pozitif bir ivme görülmektedir.
Kadınlarda Hızlı Toparlanma: Erkeklerin ortalama eğitim süresi 0,08 yıl artarken, kadınların ortalama eğitim süresindeki artış 0,16 yıl olmuştur. Bu durum, kadınların eğitime katılımında önceki dönemlere kıyasla daha hızlı bir artış yaşandığını gösterir.
Devam Eden Eşitsizlik: Cinsiyet eşitsizliği endeksinde hafif bir iyileşme (0,743’ten 0,754’e) kaydedilse de, erkeklerle kadınlar arasında halen ortalama 2,4 yıllık bir eğitim süresi farkı (erkekler lehine) bulunmaktadır. Endeks değeri 1.00’den uzak olduğu için yapısal olarak eğitimde kadın aleyhine bir uçurum söz konusudur.