Diyarbakır’da eğitim seviyesi arttıkça doğum hızı azalıyor!

ÖMER TÜRK

Bir kadının doğurgan olduğu dönem (15-49 yaş grubu) boyunca doğurabileceği ortalama çocuk sayısını ifade eden “toplam doğurganlık hızı”, 2001’de 2,38 çocukken 2014’ten itibaren aralıksız düşüş eğilimine girerek 2025’te 1,42 çocuk olarak gerçekleşti. Bu durum son 9 yıldır nüfusun yenilenme seviyesi olan 2,1’in altında kaldığını gösterdi.

EN YÜKSEK DOĞURGANLIK HIZI ŞANLIURFA’DA
Geçen yıl en yüksek toplam doğurganlık hızı 3,15 çocukla Şanlıurfa’da kaydedildi. Bu ili 2,53 ile Şırnak, 2,23 ile Mardin izledi. Toplam doğurganlık hızının en düşük olduğu il ise 1,09 çocuk ile Bartın oldu. Bu illerin ardından 1,1 çocukla İzmir, 1,11’er çocukla Eskişehir, Ankara ve Zonguldak geldi.
Toplam doğurganlık hızı 2017’de nüfusun yenilenme seviyesinin altına düşmüştü. O yıl 57 ilin toplam doğurganlık hızı 2,1’in altında iken 2025’te söz konusu il sayısı 76’ya çıktı.Bu hızın 1,5’in altında kaldığı il sayısı 2017’de 4 iken 2025’te 59 oldu. Toplam doğurganlık hızının 3 çocuk ve üzerinde olduğu il sayısı 2017’de 10 iken 2025’te sadece Şanlıurfa kaldı.
Toplam doğurganlık hızının Avrupa Birliği (AB) üye ülkeleri ortalaması 2024 yılında 1,34 çocuk olarak kayıtlara geçti. AB üyesi 27 ülkenin toplam doğurganlık hızları incelendiğinde, 2024 yılında en yüksek toplam doğurganlık hızına sahip ülke 1,72 çocukla Bulgaristan oldu. En düşük doğurganlık hızına sahip ülke ise 1,01 çocuk ile Malta olarak kayıtlara geçti.Toplam doğurganlık hızı 2025’te binde 1,42 çocuk olan Türkiye, AB üyesi ülkeler arasında 11. sırada yer aldı.
Açıklanan verilere göre derlediğimiz Diyarbakır verileri ise aşağıdaki gibidir.
DİYARBAKIR TOPLAM DOĞURGANLIK HIZI
* 2019: 2,79
* 2020: 2,54
* 2021: 2,54
* 2022: 2,43
* 2023: 2,22
* 2024: 2,20
* 2025: 2,13
Açıklanan verilere göre Diyarbakır’da kadın başına düşen ortalama çocuk sayısı son 7 yılda düzenli şekilde azaldı.
2025 YILINDA DİYARBAKIR’DA EĞİTİM DURUMUNA GÖRE DOĞURGANLIK
* Okuma yazma bilmeyen / okul bitirmeyen anneler: 2,37 çocuk
* İlkokul mezunları: 2,88 çocuk
* Ortaokul ve dengi okul mezunları: 2,78 çocuk
* Lise mezunları: 1,78 çocuk
* Yükseköğretim mezunları: 1,49 çocuk
VERİLER NE ANLATIYOR?
Eğitim seviyesi yükseldikçe doğurganlık oranı düşüyor.
En düşük doğurganlık yükseköğretim mezunu kadınlarda görülüyor.
Diyarbakır’ın toplam doğurganlık hızı hâlâ Türkiye ortalamasının üzerinde olsa da yıllar içinde belirgin düşüş var.
Özellikle 2019’dan 2025’e toplam doğurganlık yaklaşık 0,65 puan geriledi.
Genel Düşüş Eğilimi: Diyarbakır genelinde ortalama doğurganlık hızı 2019’da kadın başına 2.79 çocuk iken, 2025 yılına gelindiğinde bu oran 2.14’e geriledi. Bu durum, il genelinde ailelerin giderek daha az çocuk sahibi olma eğiliminde olduğunu gösteriyor.
Eğitim Seviyesi ve Doğurganlık İlişkisi: Eğitim seviyesi arttıkça doğurganlık hızının belirgin bir şekilde düştüğü net olarak görülüyor. Örneğin 2025 yılında, herhangi bir okul bitirmeyen annelerde doğurganlık hızı 2.37 iken, lise mezunlarında 1.78, yükseköğretim mezunlarında ise 1.50’dir.
En Keskin Düşüş Yaşanan Grup: 7 yıllık periyotta en radikal düşüş “Okul Bitirmeyen / Okuma Yazma Bilmeyen” kadın kategorisinde yaşanmıştır. 2019’da ortalama 4.03 çocuk ile en yüksek orana sahip olan bu grup, 2025’te 2.37’ye kadar düşerek en sert değişimi gösteriyor.
Nüfusun Yenilenme Sınırı: Demografik olarak nüfusun kendini yenileyebilmesi için doğurganlık hızının en az 2.10 olması beklenir. Diyarbakır genel ortalaması (2.14) 2025 yılı itibarıyla bu sınırın hemen üzerinde. Ancak tabloya bakıldığında, lise ve üniversite mezunu kadınların doğurganlık oranlarının çoktan bu kritik sınırın altına indiği görülüyor.

DİYARBAKIR’DA ANNELERİN EVLİLİK SÜRESİNE GÖRE DOĞUM SAYILARI
Diyarbakır tablosunda annelerin evlilik süresine göre doğum sayıları yer alıyor. Verilere göre Diyarbakır’da doğumların büyük bölümü evliliğin ilk 10 yılı içinde gerçekleşiyor.
2025 DİYARBAKIR VERİLERİ
Toplam doğum sayısı: 43 bin 582
Evlilik süresine göre doğum dağılımı:
1 yıldan az evlilik: 6 bin 501
1 yıllık evlilik: 4 bin 397
2 yıllık evlilik: 3 bin 966
3 yıllık evlilik: 3 bin 273
4 yıllık evlilik: 2 bin 776
5 yıllık evlilik: 2 bin 510
6 yıllık evlilik: 2 bin 268
7 yıllık evlilik: 2 bin 97
8 yıllık evlilik: 1 bin 898
9 yıllık evlilik: 1 bin 727
10-14 yıl arası: 5 bin 629
15-19 yıl arası: 1 bin 727
20 yıl ve üzeri: 288
Bilinmeyen: 2 bin 626
DİYARBAKIR’DA EN FAZLA DOĞUM, EVLİLİĞİN İLK YILLARINDA
Diyarbakır’da en fazla doğum, evliliğin ilk yıllarında gerçekleşiyor.
Özellikle ilk 1 yıl içinde doğum sayısı oldukça yüksek.
Evlilik süresi uzadıkça doğum sayılarında belirgin düşüş görülüyor.
20 yıl üzeri evliliklerde doğum sayısı çok düşük seviyeye iniyor.
Bu durum genç yaşta evlilik ve erken çocuk sahibi olma eğiliminin hâlâ güçlü olduğunu gösteriyor.
Diyarbakır, Türkiye genelinde doğurganlık hızının en yüksek olduğu iller arasında yer alsa da kendi içinde belirgin ve kademeli bir düşüş trendi yaşıyor. 2019 yılında kadın başına ortalama 3,19 çocuk düşerken, bu oran 2025 yılı verilerinde 2,11 seviyesine kadar geriledi. Demografide “2,10” seviyesi, bir nüfusun kendini yenileyebilmesi için kritik eşik (yenilenme düzeyi) olarak kabul edilir. Diyarbakır, yaşanan bu hızlı düşüşe rağmen halen nüfus ikame sınırının hemen üzerinde yer alıyor.Veriler birlikte okunduğunda; Diyarbakır’da aile yapısının halen güçlü bir şekilde evliliğin ilk yıllarında çocuk sahibi olma pratiğini sürdürdüğü, ancak kentteki genel sosyo-ekonomik ve kültürel dönüşümlerin (eğitim seviyesinin artışı, kentleşme vb.) toplam çocuk sayısını net bir şekilde aşağı çektiği görülüyor.
EVLİLİK İÇİ DOĞUMLAR ÜSTÜN
Evlilik İçi Doğumların Ezici Üstünlüğü: Diyarbakır’da gerçekleşen toplam 31.571 doğumun %94,6’sı (29.882 doğum) yasal olarak evli olan anneler tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu oran, kentteki doğum dinamiklerinin neredeyse tamamen geleneksel ve yasal aile yapısı içinde şekillendiğini net bir şekilde ortaya koyuyor.
Bilinmeyen Durumlar: Tablodaki ikinci en yüksek payı 1.440 doğum ile “Bilinmeyen” kategorisi oluşturmaktadır. Bu durum, kayıt esnasındaki eksik bildirimlerden veya veri giriş süreçlerindeki teknik detaylardan kaynaklanıyor olabilir.
Diğer Medeni Durumlar: “Hiç Evlenmedi” kategorisinde 224 doğum kaydedilirken, annenin yasal olarak “Boşandı” (21 doğum) veya “Eşi Öldü” (4 doğum) statüsünde olduğu durumlar oldukça düşük oranlarda kaldı.
Özetle bu veriler; kentteki demografik yapıda doğum oranlarının doğrudan yasal evlilik bağlarıyla paralel yürüdüğünü ve toplumsal kurumsal yapının çocuk sahibi olma süreçlerinde belirleyici bir rol oynamaya devam ettiğini gösteriyor.

DİYARBAKIR’DA DOĞUMLARIN EN YOĞUN OLDUĞU YAŞ ARALIĞI 25-29
Açıklanan Diyarbakır verilerine göre 2025 yılında kentte toplam 31 bin 571 doğum gerçekleşti. Yaş gruplarına göre dağılım ise şöyle:
Anne Yaş Grubu Doğum Sayısı
15 yaş altı 3
15-17 yaş 263
18-19 yaş 958
20-24 yaş 6.637
25-29 yaş 10.328
30-34 yaş 8.237
35-39 yaş 3.950
40-44 yaş 1.068
45-49 yaş 95
50 yaş üstü 18
Bilinmeyen 14
Bu verilerden çıkan temel sonuçlar şunlar:
Diyarbakır’da doğumların en yoğun olduğu yaş aralığı 25-29 yaş. Toplam doğumların büyük bölümü bu grupta gerçekleşmiş.
İkinci sırada 30-34 yaş, ardından 20-24 yaş grubu geliyor.
Bu durum, kentte annelik yaşının ağırlıklı olarak 25-34 yaş bandında toplandığını gösteriyor.
18 yaş altı doğumlar hâlâ mevcut olsa da toplam doğumlar içindeki oranı oldukça düşük.
40 yaş üstü doğumlar da sınırlı sayıda gerçekleşmiş.
Genel tablo, Diyarbakır’da doğurganlığın genç yaşlardan ziyade artık daha çok 25 yaş sonrası dönemde yoğunlaştığını ortaya koyuyor.
DİYARBAKIR’DA GERÇEKLEŞEN YILLIK TOPLAM DOĞUM SAYISININ AYLARA GÖRE DAĞILIMI
Diyarbakır Aylara Göre Doğum Sayıları
Ay Doğum Sayısı Oransal Dağılım (%)
Ocak 3.111 %9,85
Şubat 2.450 %7,76
Mart 2.484 %7,87
Nisan 2.373 %7,52
Mayıs 2.336 %7,40
Haziran 2.485 %7,87
Temmuz 2.973 %9,42
Ağustos 3.013 %9,54
Eylül 3.056 %9,68
Ekim 2.802 %8,88
Kasım 2.298 %7,28
Aralık 2.190 %6,94
TOPLAM 31.571 %100,00

Diyarbakır’da doğumlar yılın geneline yayılmakla birlikte, kış aylarında sakinleşen doğum trendi, yaz ortasından sonbahar başına kadar olan süreçte (Temmuz-Eylül) belirgin bir zirve noktasına ulaşıyor.
Ocak Ayındaki Yapay Yoğunluk: Tabloya bakıldığında en yüksek doğum sayısı 3.111 ile Ocak ayında görünmektedir. Ancak demografik çalışmalarda Ocak ayı verileri genellikle yapısal bir durumu yansıtır. Ailelerin, çocuklarının yaşının nüfus kayıtlarında bir yıl geç görünmesi ya da tam yılbaşında doğan çocukların bildirim süreçleri nedeniyle Ocak ayı istatistikleri her zaman normalden biraz daha yüksek çıkma eğiliminde.
Yaz ve Sonbahar Başı Dalgalanması (Temmuz – Eylül): Ocak ayı dışarıda bırakıldığında, Diyarbakır’da doğumların en yoğun şekilde kümelendiği dönem Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarıdır. Bu üç ayda toplam 9.042 doğum gerçekleşmiştir (toplam doğumların yaklaşık %28,6’sı). Bu veri, kentteki gebelik başlangıçlarının ağırlıklı olarak sonbahar sonu ve kış aylarına (Ekim, Kasım, Aralık) denk geldiğini gösteriyor.
En Düşük Doğum Dönemi (Kasım – Aralık): Yılın son ayları olan Kasım (2.298) ve Aralık (2.190), doğum sayısının en az olduğu dönemlerdir. Özellikle Aralık ayı, %6,94’lük pay ile yıl içindeki en düşük doğum oranına sahiptir.
Dengeli Dağılım: İlkbahar ve yaz başı (Şubat ayından Haziran ayına kadar) doğum sayıları aylık 2.300 ila 2.500 arasında seyrederek oldukça dengeli ve stabil bir grafik çiziyor.
DİYARBAKIR’DA BABANIN YAŞ GRUBU
Diyarbakır’da babalarda yaşın annelere kıyasla biraz daha geniş bir aralığa yayıldığı görülüyor:
En yoğun grup: 30-34 yaş (4.137 doğum) ve 25-29 yaş (3.869 doğum).
40-44 yaş: 1.258 doğum gerçekleşmiştir.
Diyarbakır’daki demografik tablo, doğurganlığın ağırlıklı olarak 25-34 yaş aralığında ve evliliğin ilk yıllarında gerçekleştiğini, evli annelerin oranının doğum istatistiklerinde baskın olduğunu gösteriyor.
DİYARBAKIR’DA CİNSİYETE GÖRE DOĞUMDA ERKEKLER ÖNDE
Diyarbakır’ın 2009 ile 2025 yılları arasındaki cinsiyete göre doğum verileri incelendiğinde, şehrin demografisinde önce artan, ardından ise belirgin şekilde düşüşe geçen bir eğilim göze çarpıyor. 2025 yılındaki toplam 31.571 doğumdan 16.180’i erkek 15.391’i ise kızdır.
ARTIŞ DÖNEMİ VE ZİRVE YILI (2009 – 2014)
2009 yılında Diyarbakır’da 20.230’u erkek, 19.168’i kız olmak üzere toplam 39.398 doğum gerçekleşti. Bu sayı takip eden yıllarda istikrarlı bir artış trendi yakaladı ve 2012’de 42 bin barajını aştı. Doğum oranları, 2014 yılında toplam 44.259 (22.593 erkek, 21.666 kız) bebeğin dünyaya gelmesiyle incelenen bu on altı yıllık dönemin zirvesine ulaştı.
DURAKLAMA VE DÜŞÜŞÜN BAŞLANGICI (2015 – 2019)
2014 yılındaki zirvenin ardından doğum sayılarında yavaş yavaş bir gerileme başladı. 2015 ile 2018 yılları arasında toplam doğumlar genel olarak 41 bin ile 43 bin bandında seyretti. Ancak 2019 yılına gelindiğinde, doğum sayısı uzun bir aradan sonra tekrar 40 binin altına inerek 39.871 (20.283 erkek, 19.588 kız) olarak kaydedildi.
BELİRGİN DÜŞÜŞ EĞİLİMİ (2020 – 2025)
Güncellenmiş (revize) idari kayıtlara yansıyan 2020 ve sonrasındaki verilerde, düşüş trendinin çok daha keskinleştiği görülüyor. 2020 yılında 37.016’ya gerileyen toplam doğum sayısı, 2023 yılında 32.592’ye kadar indi. Dönemin son yılı olan 2025’e gelindiğinde ise doğum sayısı 31.571 (16.180 erkek, 15.391 kız) ile tablodaki en düşük seviyesine ulaştı.
GENEL DEĞERLENDİRME
Tüm bu on altı yıllık periyoda bakıldığında göze çarpan iki temel bulgu bulunuyor:
2014 yılındaki en yüksek doğum oranından 2025 yılına gelindiğinde, şehirdeki toplam doğum sayısında yaklaşık %28 oranında ciddi bir azalma yaşandı.
Yıllar içerisindeki dalgalanmalara veya toplam sayının düşüşüne bakılmaksızın, istisnasız her yıl erkek bebek doğumlarının kız bebek doğumlarından sayıca daha fazla olduğu kaydedildi.
DİYARBAKIR’DA KIRDAN KENTE GİDİLDİKÇE DOĞUM AZALDI
Diyarbakır’da 2025 yılında Toplam Doğurganlık Hızı 2,1351 iken, Kır (Kırsal Alanlar) da 2,5277, Orta Yoğun Kent’te 2,2920 ve Yoğun Kent (Şehir Merkezi)’te ise 1,9765 oldu.
Kır-Kent Farkı: Doğurganlık hızının en yüksek olduğu yerler beklendiği gibi kırsal alanlar (Kır) iken, şehir merkezine doğru gidildikçe (Yoğun kent) doğurganlık hızı düşmekte ve 2025 yılında yoğun kentlerde nüfus yenilenme eşiği olan 2,10’un altına (1,97) inmektedir.
DİYARBAKIR’DA DOĞUM YAPAN ANNELERİN ORTALAMA YAŞI YÜKSELİYOR
2009: 27,83
2010: 27,96
2011: 27,93
2012: 28,09
2013: 28,38
2014: 28,27
2015: 28,36
2016: 28,28
2017: 28,33
2018: 28,54
2019: 28,59
2020 : 28,74
2021 : 28,88
2022: 28,99
2023 : 29,11
2024 : 29,20
2025: 29,19
Veriler incelendiğinde, Diyarbakır’da doğum yapan annelerin ortalama yaşının 16 yıllık süreçte istikrarlı bir şekilde yükseldiği görülüyor. 2009 yılında 27,83 olan ortalama anne yaşı, ilk kez 2012 yılında 28 barajını, 2023 yılında ise 29 barajını aşarak 2025 yılında 29,19 seviyesine ulaşmıştır. Bu durum, şehirde evlilik ve çocuk sahibi olma yaşının kademeli olarak büyüdüğünü gösteriyor.
DİYARBAKIR GENEL DOĞURGANLIK HIZI
Diyarbakır’da genel doğurganlık hızının düştüğü görüldü.
2009: 110,95
2010: 111,39
2011: 111,00
2012: 111,84
2013: 108,64
2014: 113,13
2015: 109,68
2016: 106,77
2017: 107,02
2018: 101,49
2019: 95,78
2020 : 87,37
2021 : 86,94
2022 : 82,81
2023 : 75,68
2024 : 74,93
2025: 72,61
Büyük Düşüş Eğilimi: Diyarbakır’da genel doğurganlık hızı 2009-2017 yılları arasında binde 106 ile 113 arasında yüksek bir seyir izlerken (en yüksek seviyeye binde 113,13 ile 2014 yılında ulaşmıştır), 2018 yılından itibaren çok keskin ve düzenli bir düşüş trendine girdi.
Tarihi Düşük Seviye: 2019 yılında ilk kez binde 100 barajının altına (95,78) düşen oran, 2025 yılına gelindiğinde 72,61 seviyesine kadar geriledi. Bu durum, doğurganlık çağındaki kadın nüfusunun çocuk sahibi olma oranında son yıllarda ciddi bir azalma olduğunu net bir şekilde ortaya koyuyor.
DİYARBAKIR’DA İLK DOĞUMDAKİ ORTALAMA ANNE YAŞI YÜKSELDİ
2014: 24,27
2015: 24,38
2016: 24,42
2017: 24,62
2018: 24,86
2019: 25,11
2020 : 25,34
2021 : 25,51
2022 : 25,61
2023 : 25,89
2024 : 26,02
2025: 26,22
Diyarbakır’da ilk kez anne olma yaşı son 11 yılda düzenli ve belirgin bir artış gösterdi. 2014 yılında ilk doğumunu yapan bir annenin ortalama yaşı 24,27 iken, bu oran kademeli olarak yükselerek 2025 yılında 26,22 seviyesine ulaştı. İlk doğum yaşının 24’lü yaşlardan 26’ya çıkması; eğitim süresinin uzaması, evlilik yaşının ertelenmesi ve değişen sosyo-ekonomik dinamiklerin şehirdeki aile yapısına doğrudan yansıdığını gösteriyor.
DİYARBAKIR KABA DOĞUM HIZI DÜŞÜŞTE
2009: 26,05
2010: 26,20
2011: 26,08
2012: 26,45
2013: 25,84
2014: 27,06
2015: 26,30
2016: 25,60
2017: 25,70
2018: 24,31
2019: 22,81
2020 : 20,89
2021 : 20,88
2022 : 19,72
2023 : 18,12
2024 : 17,99
2025: 17,61
Diğer istatistiklerde (toplam doğum sayısı ve genel doğurganlık hızı) gördüğümüz senaryo burada da karşımıza çıkıyor:
Diyarbakır’ın kaba doğum hızı, 2014 yılına kadar genel olarak binde 26-27 bandında yüksek bir seyir izlerken (zirve yılı 2014: 27,06), bu tarihten sonra istikrarlı bir şekilde gerilemeye başladı.
2022 yılında ilk kez binde 20’nin altına düşen bu oran, incelenen dönemin son yılı olan 2025’te binde 17,61 ile en düşük seviyesine ulaşmıştır. Bu veriler, şehrin genel demografik yapısındaki değişimi incelemek için oldukça tamamlayıcı bir parça.
DİYARBAKIR TOPLAM DOĞURGANLIK HIZI GERİLİYOR
Yıl Toplam Doğurganlık Hızı (Çocuk Sayısı)
2009 3,23
2010 3,24
2011 3,19
2012 3,23
2013 3,16
2014 3,30
2015 3,22
2016 3,13
2017 3,13
2018 2,97
2019 2,79
2020 2,55
2021 2,54
2022 2,43
2023 2,23
2024 2,21
2025 2,14
Diyarbakır’daki toplam doğurganlık hızı, 2014 yılında 3,30 ile en yüksek seviyesine ulaştıktan sonra, 2018 yılından itibaren düzenli bir düşüş eğilimine girdi. 2025 yılı verilerine göre bu oran 2,14 seviyesine geriledi.
DİYARBAKIR’DA YAŞA ÖZEL DOĞURGANLIK HIZI
2025 yılı itibarıyla Diyarbakır’da kadınların yaş grubuna göre doğurganlık düzeyleri (1.000 kadın başına doğum sayısı):
15-19 yaş: 15,44
20-24 yaş: 91,66
25-29 yaş: 131,75
30-34 yaş: 108,84
35-39 yaş: 59,35
40-44 yaş: 18,23
45-49 yaş: 1,75
Bu veriler, Diyarbakır’da doğumların en yoğun olarak 25-29 yaş aralığında gerçekleştiğini ve doğurganlık eğilimlerinin son 15 yılda belirgin şekilde değişerek yaş ortalamasının yukarıya doğru kaydığını gösteriyor.
DİYARBAKIR’DA DOĞUMLAR ARASI SÜRE
Annenin doğum sırasına göre son iki doğumu arasındaki ortalama süre (yıl olarak):
2. doğum (1. doğum ile arası): Yaklaşık 4,11 yıl.
3. doğum (2. doğum ile arası): Yaklaşık 5,47 yıl.
4. doğum (3. doğum ile arası): Yaklaşık 5,06 yıl.
5. ve üzeri doğumlar: Yaklaşık 4,48 yıl.